Waarom AI juridische diensten niet automatisch goedkoper maakt

“AI lost de problemen van de juridische sector niet op. Het legt ze bloot en vergroot ze.”

Veel voorspellingen over AI in de juridische sector klinken veelbelovend: goedkopere diensten, betere toegang tot recht en snellere procedures. Maar klopt dat eigenlijk? Volgens een nieuw onderzoeksrapport van Lawfare, geschreven door onderzoekers van Harvard Law School en Princeton University, is het antwoord genuanceerder dan menigeen hoopt. Geavanceerde AI maakt juridisch werk weliswaar sneller en goedkoper, maar dat vertaalt zich niet automatisch in betere of betaalbare uitkomsten voor de cliënt. De onderzoekers identificeren drie structurele knelpunten die tussen technologische vooruitgang en daadwerkelijke verbetering van juridische dienstverlening staan.

Waarom juridische diensten zo duur zijn

Voordat we naar AI kijken, is het belangrijk om te begrijpen waarom juridische diensten structureel duur zijn.

Het rapport wijst op drie oorzaken:

• Juridische diensten zijn moeilijk te beoordelen. Anders dan bij een product in de winkel weet een cliënt vaak niet of het juridisch werk goed is uitgevoerd. Zelfs achteraf is dat lastig vast te stellen. Cliënten vertrouwen daardoor op reputatie en prestige bij de keuze van een advocaat, niet op meetbare kwaliteit.
• De waarde van juridisch werk is relatief. In een geschil gaat het er niet om hoe goed jouw advocaat is, maar of die beter is dan de advocaat van de tegenpartij. Dat drijft een wapenwedloop aan: beide partijen investeren steeds meer om een voorsprong te behouden.
• Regelgeving beperkt de concurrentie. Kaders rond de bevoegdheidsafbakening binnen de rechtspraktijk en eigendomsbeperkingen voor advocatenkantoren belemmeren nieuwe toetreders en alternatieve bedrijfsmodellen. Dit houdt de prijzen kunstmatig hoog.

Het rapport illustreert dit met een opvallend cijfer uit de Amerikaanse markt: de gemiddelde partnertarieven bij grote kantoren liggen inmiddels boven de 2.300 dollar per uur. En zelfs aan de onderkant van de markt besteden advocaten van hun werkdag slechts 2,3 uur aan declarabel werk, terwijl cliënten daar wel het volle tarief voor betalen.

Drie knelpunten tussen AI en betaalbaar recht

Het kernargument van het rapport is helder: ook al wordt AI steeds beter in juridisch werk, er staan drie knelpunten in de weg die verhinderen dat die vooruitgang de cliënt bereikt.

1. Regelgevende barrières

In de Verenigde Staten bepalen regels rond de onbevoegde uitoefening van de rechtspraktijk dat alleen gediplomeerde advocaten juridisch werk mogen verrichten. Dit treft ook AI-toepassingen: zodra een AI-tool taken uitvoert die als ‘juridisch advies’ kunnen worden aangemerkt, loopt de aanbieder het risico op boetes of strafrechtelijke vervolging. Het rapport noemt het voorbeeld van LegalZoom, dat jarenlang te maken had met rechtszaken omdat het eenvoudige juridische documenten automatiseerde. Ook non-profitorganisaties die vrijwilligers inzetten om burgers te helpen bij incassozaken, kregen te maken met juridische beperkingen. Het resultaat: innovatie wordt ontmoedigd en consumenten die het meest gebaat zijn bij goedkopere juridische hulp, krijgen er geen toegang tot.

2. De dynamiek van het procesrecht

Het tweede en misschien wel meest verrassende knelpunt is de wapenwedloop die ontstaat wanneer beide partijen in een geschil AI inzetten. In een systeem waarin de waarde van juridisch werk relatief is, betekent meer productiviteit niet automatisch een beter resultaat.

Het rapport maakt een essentieel onderscheid:

• Productie is wat juridisch werk oplevert: contracten, processtukken, memories.
• Uitkomsten zijn wat cliënten werkelijk willen: een opgelost geschil, een gesloten deal, beschermde rechten.

Wanneer beide partijen AI inzetten om meer en sneller juridisch werk te produceren, verschuift het evenwicht simpelweg naar een hoger niveau. Het resultaat blijft hetzelfde, maar de hoeveelheid werk om dat resultaat te bereiken neemt toe.

De onderzoekers trekken een historische parallel met de digitalisering van het bewijsproces in de jaren negentig. Die had de kosten van bewijsvoering kunnen verlagen, doordat documenten sneller doorzoekbaar werden. In de praktijk gebeurde het tegenovergestelde: partijen gebruikten de explosie van digitale documenten juist om de tegenpartij te overspoelen met informatie, waardoor de totale kosten stegen.

Dit patroon dreigt zich te herhalen met AI. Als het goedkoper wordt om juridisch werk te produceren, kan dat leiden tot:

• Langere en complexere contracten (tussen 1996 en 2016 groeide de omvang van overnameovereenkomsten in de VS van 35 naar 88 pagina’s).
• Meer processtukken en verzoeken in geschillen.
• Een verdere escalatie van de al bestaande wapenwedloop om juridisch talent.

Het uurtarief versterkt deze dynamiek: meer uren betekent meer omzet voor het kantoor, zonder dat de cliënt per se een beter resultaat krijgt.

3. De noodzaak van menselijk toezicht

Het derde knelpunt betreft de snelheid waarmee mensen beslissingen nemen.

Zelfs als AI alle juridische taken razendsnel en feilloos uitvoert, blijft er een menselijke begrenzing:

• Rechters hebben tijd nodig om zaken te beoordelen. Als AI een stortvloed aan nieuwe procedures veroorzaakt, raken rechtbanken overbelast. Het gevolg: langere doorlooptijden of lagere kwaliteit van de rechtspraak.
• Advocaten en cliënten moeten complexe contracten begrijpen. Als AI in een oogwenk vijftig clausules kan opstellen, moet een mens die alsnog lezen, begrijpen en beoordelen.

De onderzoekers schatten dat AI kan leiden tot een verdubbeling tot vervijfvoudiging van het aantal gerechtelijke procedures. Dat zet de rechterlijke macht onder enorme druk en roept de vraag op: willen wij dat machines de rechtspraak overnemen? Het rapport is daar helder over: menselijke betrokkenheid in het juridisch proces is waardevol en noodzakelijk.

Drie aandachtspunten voor juridische professionals

1. Denk in uitkomsten, niet in productie. AI maakt het verleidelijk om meer juridisch werk te produceren. Maar de vraag moet altijd zijn: leidt dit tot een beter resultaat voor de cliënt? Richt de inzet van AI op uitkomsten, niet op output.
2. Anticipeer op de wapenwedloop. Als jouw kantoor AI inzet, doet de tegenpartij dat waarschijnlijk ook. Bedenk hoe AI de dynamiek van geschillen en onderhandelingen verandert en pas de strategie daarop aan.
3. Investeer in menselijk oordeelsvermogen. Juist nu AI steeds meer uitvoerende taken overneemt, wordt de menselijke factor waardevoller. Investeer in strategisch denken, complexe oordeelsvorming en de vaardigheid om AI-resultaten kritisch te beoordelen.

AI is geen wondermiddel, maar een vergrootglas

Dit rapport biedt een welkome nuance in een debat dat vaak wordt gedomineerd door optimisme. AI heeft enorm potentieel voor de juridische sector, maar dat potentieel wordt alleen benut als de sector ook structurele problemen aanpakt. Wie denkt dat AI vanzelf leidt tot goedkopere en betere juridische diensten, onderschat de kracht van de bestaande structuren.

De toekomst van de juridische sector wordt niet bepaald door de technologie zelf, maar door hoe de sector die technologie inzet. Dat vergt leiderschap, hervormingen en een bereidheid om bestaande patronen te doorbreken. Niet alleen in de VS, maar ook hier in Nederland.

AI is geen wondermiddel. Het is een vergrootglas: het maakt zichtbaar wat al langer scheef zit. De vraag is niet of AI juridisch werk goedkoper maakt. De vraag is of wij bereid zijn de veranderingen door te voeren die nodig zijn om dat ook te laten werken voor de cliënt.